Profesjonalne dochodzenie roszczeń

Zasada swobody umów


Fundamentalną zasadą w zakresie umownych stosunków zobowiązaniowych jest zasada swobody umów. Jej znaczenie można rozpatrywać w trzech płaszczyznach

    1)    podmioty zawierające umowę dysponują pełną swobodą, czy chcą zawiązać pomiędzy sobą stosunek  obligacyjny,

       2)            obowiązuje pełna swoboda w zakresie wyboru kontrahenta,

      3)         strony zawierając umowę mogą w dowolny sposób kształtować jej treść, a zatem mogą wedle własnego uznania uregulować zakres obowiązków i przysługujących uprawnień. Ograniczeniem w kształtowaniu warunków umowy są normy mające bezwzględnie obowiązujący charakter określone w przepisach prawnych

      4)          swoboda umów wyraża się w odstępstwie od formalizmu prawnego, bowiem dominuje                                        reguła, w myśl której skuteczne jest samo porozumienie stron nie wymagające szczególnej formy


Generalną zasadę swobody umów formułuje art. 353¹ k.c. zgodnie z którym strony zawierające umowę mogą ułożyć stosunek prawny według swego uznania, byleby jego treść lub cel nie sprzeciwiały się właściwości stosunku, ustawie ani zasadom współżycia społecznego.


W praktyce zasada swobody umów w wielu przypadkach staje się pobożnym życzeniem, bowiem podmiot silniejszy ekonomicznie narzuca swoją wolę drugiemu. Dotyczy to w szczególności takich podmiotów jak: banki, towarzystwa ubezpieczeniowe, przedsiębiorcy prowadzący działalność przewozową. W takich sytuacjach klient na ogół nie ma możliwości negocjowania warunków umowy, zatem zostaje postawiony przed wyborem przystąpienia bądź nie przystąpienia do umowy. Takie umowy noszą nazwę umów adhezyjnych.


Mając na względzie zasadę swobody umów, strony umowy mogą w jej treści umieścić dodatkowe zastrzeżenia, do których przepisy kodeksu cywilnego zaliczają:

1)                                   Zadatek – jest to suma pieniężna lub rzecz, którą jedna ze stron daje drugiej stronie przy zawarciu umowy. W znaczeniu ścisłym tj. określonym przez przepisy kodeksu cywilnego zadatek (w razie odmiennego zastrzeżenia umownego) stanowi odpowiednik odszkodowania na wypadek, gdy umowa zawarta pomiędzy stronami nie zostanie wykonana. Zadatek ma na celu wzmocnienie pozycji strony, która dąży do wykonania umowy. W przypadku niewykonania umowy przez drugą stronę, strona dążąca do wykonania umowy może albo dochodzić wykonania umowy, albo bez wyznaczania dodatkowego terminu od umowy odstąpić i pobrany zadatek zatrzymać, a jeśli sama go dała, może domagać się jego zwrotu w podwójnej wysokości,

2)                                         Umowne prawo odstąpienia – jest to zastrzeżenie uprawniające jedną stronę umowy bądź obie strony do odstąpienia od umowy w ciągu oznaczonego terminu. W odróżnieniu od zadatku umowne prawo odstąpienia osłabia zatem zawartą umową, bowiem umożliwia odstąpienie od niej poprzez jednostronne oświadczenie woli. Wykonanie prawa odstąpienia następuje poprzez jednostronne oświadczenie złożone drugiej stronie

3)                                         Odstępne – zastrzeżenie to polega na tym, iż jednej ze stron lub obu stronom umowy wolno odstąpić od niej za zapłatą oznaczonej sumy pieniężnej, czyli odstępnego. Ta klauzula z kolei wzmacnia w pewnym sensie umowę, bowiem pozwala wprawdzie na odstąpienie od umowy, ale pod warunkiem zapłaty określonej sumy pieniężnej

4)                                         Kara umowna – inaczej zwana odszkodowaniem umownym, ponieważ zasadniczo pełni funkcję odszkodowania wyrażającego się w obowiązku zapłaty oznaczonej sumy pieniężnej. Pamiętać trzeba jednakże, że kara umowna może być zastrzeżona jedynie dla zobowiązań niepieniężnych. Zastrzeżenie zatem kary umownej dla dłużnika zobowiązanego do zapłaty ceny (czyli zobowiązania pieniężnego) z tytułu umowy sprzedaży będzie uznane za nieważne.