Mianem ubezpieczeń obowiązkowych powszechnie określa się kategorię ubezpieczeń, o których mowa w przepisach ustawy z dnia 22 maja 2003 r. o ubezpieczeniach obowiązkowych, Ubezpieczeniowym Funduszu Gwarancyjnym i Polskim Biurze Ubezpieczycieli Komunikacyjnych (Dz. U. Nr 124, poz. 1152 z późn. zm.), zwanej dalej „ustawą o ubezpieczeniach obowiązkowych”. Do ubezpieczeń obowiązkowych zostały zaliczone:

1)     ubezpieczenie odpowiedzialności cywilnej posiadaczy pojazdów mechanicznych,

2)     ubezpieczenie odpowiedzialności cywilnej rolników z tytułu posiadania gospodarstwa rolnego,

3)     ubezpieczenie budynków wchodzących w skład gospodarstwa rolnego od ognia i innych zdarzeń losowych

Jednym z istotnych elementów ubezpieczeń obowiązkowych są terminy, w jakich zakład ubezpieczeń zobowiązany jest do wypłacenia należnego odszkodowania. Kwestia ta uregulowana została w art. 14 ustawy o ubezpieczeniach obowiązkowych.

Zgodnie z ust. 1 powołanego przepisu zakład ubezpieczeń wypłaca odszkodowanie w terminie 30 dni licząc od dnia złożenia przez poszkodowanego lub uprawnionego zawiadomienia o szkodzie. W konstrukcji tej niezwykle ważne jest więc ustalenie terminu początkowego, czyli dnia, od którego liczyć należy bieg trzydziestodniowego okresu. Pracownicy zakładów ubezpieczeniowych nierzadko mają poważne trudności z obliczaniem tego terminu bądź błędnie interpretują przepisy ustawy w tym zakresie. Często powtarzanym błędem jest przekonanie, że terminem początkowym, od jakiego należy liczyć bieg ustawowego okresu jest dzień, w którym roszczenie czy też szkoda zostały zarejestrowane przez zakład ubezpieczeń zgodnie z obowiązującą u niego wewnętrzną procedurą. Jest to oczywista nieprawidłowość, albowiem czym innym jest termin, w którym zawiadomienie o szkodzie zostało skutecznie zgłoszone do ubezpieczyciela, a czym innym jest termin, w jakim pracownik zakładu ubezpieczeń dokonał rejestracji zgłoszenia, które może być rozumiane jako wprowadzenie przyjętego zgłoszenia do systemu informatycznego i nadanie mu indywidualnego numeru, pod którym sprawa będzie prowadzona. 

Bezsprzeczne jest więc, że terminem początkowym jest dzień, w którym osoba poszkodowana bądź uprawniona z umowy ubezpieczenia złożyła do zakładu ubezpieczeń zawiadomienie o szkodzie, bądź też gdy uczynił to pełnomocnik reprezentujący osobę poszkodowaną bądź osobę uprawnioną z umowy ubezpieczenia. Należy w tym miejscu również zaznaczyć, że trzydziestodniowy termin do wypłaty odszkodowania biegnie od dnia następnego po dniu, w którym zawiadomienie o szkodzie zostało złożone do zakładu ubezpieczeń. Takie twierdzenie wynika z art. 111 § 2 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (Dz. U. Nr 16, poz. 93 z późn. zm.), który przewiduje, że „jeżeli początkiem terminu oznaczonego w dniach jest pewne zdarzenie, nie uwzględnia się przy obliczaniu terminu dnia, w którym to zdarzenie nastąpiło”. Zdarzeniem takim w rozumieniu powołanego przepisu jest złożenie zakładowi ubezpieczeń zawiadomienia o szkodzie. Wskazać należy również w tym miejscu, że w sprawach nieuregulowanych w ustawie o ubezpieczeniach obowiązkowych stosuje się przepisy Kodeksu cywilnego (art. 22 ustawy o ubezpieczeniach obowiązkowych).

Zawiadomienie o szkodzie może nastąpić w dowolnej formie, ponieważ przepisy ustawy o ubezpieczeniach obowiązkowych nie zastrzegają określonej formy dla czynności zawiadomienia o szkodzie. Również przepisy Kodeksu cywilnego, które stosuje się w sprawach nieuregulowanych w ustawie o ubezpieczeniach obowiązkowych nie narzucają żadnej szczególnej formy. Dla celów dowodowych uzasadnione jest jednak, aby zawiadomienie o szkodzie było kierowane do zakładu ubezpieczeń w formie pisemnej listem poleconym z potwierdzeniem odbioru, chyba, że istnieje możliwość złożenia takiego zawiadomienia na piśmie bezpośrednio w zakładzie ubezpieczeń, którego pracownik potwierdzi fakt przyjęcia zawiadomienia o szkodzie. Zachowanie takiej formy powinno skutecznie wyeliminować wszelkie wątpliwości co do terminu zaspokojenia roszczeń przez zakład ubezpieczeń.

Ustalając trzydziestodniowy termin obligujący ubezpieczyciela do wypłaty odszkodowania należy również zwrócić uwagę na właściwe obliczenie terminu końcowego, czyli terminu w jakim ubezpieczyciel powinien najpóźniej naprawić szkodę. Stosując pomocniczo przepisy Kodeksu cywilnego należy w szczególności zauważyć, że jeśli termin końcowy przypada na dzień ustawowo wolny od pracy, to mając na względzie uregulowanie art. 115 Kodeksu cywilnego – termin ten upływa dnia następnego.

Trzydziestodniowy termin do wypłaty odszkodowania jest terminem zasadniczym, od którego w art. 14 ust. 2 ustawy o ubezpieczeniach obowiązkowych przewidziany został wyjątek. Dotyczy on sytuacji, w której wyjaśnienie okoliczności niezbędnych do ustalenia odpowiedzialności zakładu ubezpieczeń albo wysokości odszkodowania okazało się niemożliwe w zasadniczym, trzydziestodniowym terminie. Przyczyną takiego stanu rzeczy może być przykładowo konieczność ustalenia okoliczności wypadku poprzez wystąpienie do właściwej jednostki Policji z wnioskiem o udzielenie niezbędnych informacji w oparciu o art. 25 ust. 1 ustawy z dnia 22 maja 2003 r. o działalności ubezpieczeniowej (Dz. U. Nr 124, poz. 1151 z późn. zm.). W przedstawionej sytuacji ubezpieczyciel zobowiązany jest to wypłacenia odszkodowania w terminie 14 dni od dnia, w którym przy zachowaniu należytej staranności wyjaśnienie niezbędnych okoliczności było możliwe, nie później jednak niż w terminie 90 dni od dnia złożenia zawiadomienia o szkodzie, chyba że ustalenie odpowiedzialności zakładu ubezpieczeń albo wysokości odszkodowania zależy od toczącego się postępowania karnego lub cywilnego.

Stosowanie art. 14 ust. 2 ustawy o ubezpieczeniach obowiązkowych nie może prowadzić do przewlekłości „postępowania likwidacyjnego”, dlatego ważne jest zachowanie przez ubezpieczyciela należytej staranności w podejmowanych czynnościach. Pojęcie „należytej staranności” nie zostało zdefiniowane w ustawie o ubezpieczeniach obowiązkowych. Z kolei art. 355¹ Kodeksu cywilnego definiuje „należytą staranność” jako staranność ogólnie wymaganą w stosunkach danego rodzaju, do zachowania której zobowiązany jest dłużnik. W tym znaczeniu ubezpieczyciel powinien więc działać bez zbędnej zwłoki, jak również powinien podejmować tylko obiektywnie uzasadnione czynności zmierzające do wyjaśnienia niezbędnych okoliczności w celu ustalenia odpowiedzialności zakładu ubezpieczeń albo wysokości odszkodowania.

            Wyjaśnianie niezbędnych okoliczności przez ubezpieczyciela i wydłużanie w tym celu terminu do wypłaty odszkodowania zgodnie z art. 14 ust. 2 ustawy o ubezpieczeniach obowiązkowych nie może trwać w nieskończoność. Dlatego też ustawodawca słusznie zastrzegł, że w takiej sytuacji termin graniczny do zaspokojenia roszczeń nie być dłuższy niż 90 dni od dnia otrzymania zawiadomienia o szkodzie. Jest to okres, w którym ubezpieczyciel działając z zachowaniem należytej staranności powinien ostatecznie wyjaśnić wszystkie niezbędne okoliczności, co oczywiście nie stoi w sprzeczności z obowiązkiem zachowania terminu czternastodniowego do wypłaty odszkodowania w przypadku wyjaśnienia wszystkich okoliczności.

            Każdy ubezpieczyciel powinien również pamiętać o szczególnym obowiązku informacyjnym względem osoby występującej do niego z roszczeniem w sytuacji wydłużenia terminu do wpłaty odszkodowania według art. 14 ust. 2 ustawy o ubezpieczeniach obowiązkowych. Obowiązek ten obejmuje pisemne zawiadomienie uprawnionego:

1.    o przyczynach niemożności zaspokojenia jego roszczeń w całości lub w części, oraz

2.    o przypuszczalnym terminie zajęcia ostatecznego stanowiska względem roszczeń uprawnionego 

Obowiązek powyższy powinien być przez ubezpieczyciela wykonany w terminie określonym w art. 14 ust. 1 ustawy o ubezpieczeniach obowiązkowych, czyli w ciągu 30 dni od dnia zawiadomienia o szkodzie. W tym samym terminie ubezpieczyciel zobligowany jest do wypłaty bezspornej części odszkodowania.

Obowiązek pisemnego udzielenia osobie uprawnionej informacji określonych w art. 14 ust. 2 in fine powinien być przez każdego ubezpieczyciela przestrzegany i traktowany na równi z obowiązkiem terminowej wypłaty odszkodowania. Konsekwencją zaniechania zarówno jednego, jak i drugiego obowiązku jest bowiem zastosowanie przez Komisję Nadzoru Finansowego środków nadzorczych określonych w art. 212 ust. 1 pkt 1 lub 2 ustawy o działalności ubezpieczeniowej (m.in. kary pieniężnej).