Punktem wyjścia dla wszelkich rozważań związanych z wierzytelnościami jest pojęcie zobowiązania. Zobowiązanie zdefiniować można jako stosunek prawny, w którym jedna osoba zwana wierzycielem może żądać od drugiej osoby zwanej dłużnikiem spełnienia świadczenia, a ta ostatnia powinna to świadczenie spełnić.

W stosunku zobowiązaniowym wyróżnić można więc dwa podmioty:

1)      wierzyciela będącego podmiotem uprawnionym oraz
            2)      dłużnika będącego podmiotem zobowiązanym

Może zdarzyć się również tak, że podmioty stosunku zobowiązaniowego będą występować w podwójnej roli.

Przykład:     W umowie sprzedaży sprzedający jest wierzycielem w zakresie prawa do otrzymania ceny oraz dłużnikiem w zakresie obowiązku przeniesienia własności rzeczy i jej wydania kupującemu. Kupujący natomiast jest dłużnikiem w zakresie obowiązku uiszczenia ceny i odebrania rzeczy, wierzycielem zaś w zakresie prawa do otrzymania nabytej rzeczy.

 
Z kolei przedmiotem stosunku zobowiązaniowego jest świadczenie, które rozumieć należy jako określone zachowanie się dłużnika, które winien on spełnić na rzecz wierzyciela. Świadczenie polegać może na działaniu bądź na zaniechaniu, przy czym regułą jest czynne zachowanie się dłużnika. Świadczenie może mieć charakter jednorazowy, ciągły bądź okresowy:

Przykład:        Świadczeniem jednorazowym jest zapłata ceny z umowy sprzedaży;

                        Świadczeniem ciągłym jest wykonywanie umowy przechowania;

                        Świadczeniem okresowym jest zapłata czynszu w ramach umowy najmu 

Szczególnym rodzajem świadczenia jest świadczenie pieniężne wyrażone w sumie określonych jednostek pieniężnych np. 50 złotych. Świadczenia pieniężne są przedmiotem zobowiązań pieniężnych stanowiących podstawową formę stosunków występujących w obrocie prawnym.

Przykład:     Klasycznym przykładem stosunku obligacyjnego, w którym występuje zobowiązanie pieniężne jest umowa sprzedaży. Świadczeniem pieniężnym jest w tym przypadku obowiązek zapłaty ceny przez kupującego.

            Naturalnie nie można zapominać, że w praktyce obrotu prawnego funkcjonują także zobowiązania niepieniężne. Charakterystyczne jest dla nich, że świadczenia wszystkich stron umowy mają charakter niepienięzny.

Przykład:      Klasycznym przykładem zobowiązania niepieniężnego jest umowa zamiany z art. 603-604 k.c., w której każda ze stron zobowiązuje się przenieść na drugą stronę własność rzeczy w zamian za zobowiązanie do przeniesienia własności innej rzeczy

 
Z punktu widzenia wierzyciela zobowiązanie określać należy mianem wierzytelności, natomiast z punktu widzenia dłużnika zobowiązanie zwane jest długiem.

Jest oczywistym, że dla potrzeb niniejszego opracowania jako poradnika przeznaczonego dla wierzycieli częściej używania będzie nazwa wierzytelności.

Wierzytelność traktować należy jako prawo podmiotowe, w ramach którego w zależności od konkretnego stosunku zobowiązaniowego mieścić się może jedno bądź więcej uprawnień (roszczeń) przysługujących wierzycielowi.

Przykład:   W ramach umowy przechowania przechowawcy przysługuje roszczenie o wydanie przedmiotu przechowania, a w trakcie trwania samej umowy roszczenie o zapłatę wynagrodzenia

 
Ogólną regułę w zakresie wykonywania zobowiązań (w tym tych także zobowiązań umownych) wyraża art. 354§1 k.c., w myśl którego dłużnik powinien wykonać zobowiązanie zgodnie z jego treścią i w sposób odpowiadający jego celowi społeczno-gospodarczemu oraz zasadom współżycia społecznego, a jeśli istnieją w tym zakresie ustalone zwyczaje – także w sposób odpowiadający tym zwyczajom.

Wśród innych podstawowych zasad wykonywania zobowiązań wyróżnić można również:

1)          zasadę starannego wykonywania zobowiązań, w myśl której dłużnik zobowiązany jest do  zachowania staranności ogólnie wymaganej w stosunkach danego rodzaju. W orzecznictwie często wskazuje się w tym zakresie na pewne wzorce zawodowe np. lekarz, kierowca, nauczyciel

2)                  zasada walutowości, w myśl której zobowiązania pieniężne na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej wyraża się w pieniądzu polskim. Od zasady tej przepisy innych aktów normatywnych (Prawo dewizowe) przewidują jednakże szereg wyjątków umożliwiających zapłatę w walucie obcej

3)              zasada nominalizmu, w myśl której wykonanie zobowiązania pieniężnego następuje poprzez zapłatę sumy nominalne, o ile przepisy szczególne nie stanowią inaczej. Ponieważ ścisłe trzymanie się zasady nominalizmu mogłoby prowadzić do pokrzywdzenia wierzyciela, ustawodawca dopuszcza jako wyjątek od zasady nominalizmu waloryzację ustawową, umowną i sądową.